ČARŠIJSKA DŽAMIJA

Vakuf Čaršijske džamije sastojao se od sljedećih nepokretnosti: dvije brijačnice, dvije pekare, dva dućana i jedne aščinice koji su izdavani pod kiriju. Od prihoda koji je na ovaj način dobijen podmirivane su plate imama džamije, muderisa, mualima, kao i naknade za učenje hatmi i mevluda, te ostali sitni troškovi. U proračunu za 1913. godinu je navedeno da je to vakuf Husein- bega Hadžihuseinovića, ali je sastav nepokretnosti ostao isti.

Godine 1917. austrougarska vojna vlast je skinula olovni krov sa džamije a svod  je premazala katranom. Džamija je temeljito obnovljena 1922. godine,  kada je kameni pod zamijenjen drvenim, a krov ponovo pokriven limom.

 

Opis  

Čaršijska džamija u Konjicu pripada tipu jednoprostornih džamija pokrivenih četvorovodnim krovom, sa unutrašnjom drvenom kupolom[4] i kamenom munarom prislonjenom uz objekat. Locirana je na parceli koja je ograđena niskim kamenim zidom. Ulazi u harem džamije se nalaze na sjeveroistočnoj i sjeverozapadnoj strani parcele.

Džamija ima dimenzije 10,50x14,90 metara. Sastoji se od jednoprostornog molitvenog prostora kvadratne osnove sa stranicama čije su dimenzije 8,50x 8,50 m, trijema sa sjeverozapadne strane i kamene munare sa jugozapadne strane. U enterijeru džamija je natkrivena osmougaonom drvenom kupolom, a sa spoljne strane je pokrivena kosim četvorostrešnim krovom.

Sa sjeverozapadne strane objekta nalazi se trijem sa sofama čije su dimenzije 10,65x4,35 metara, sa srednjim prolazom čija je širina 2,27 metara. Od nivoa terena sofe su podignute u prosjeku za 68 cm. Trostrani krov trijema nosi ukupno 10 drvenih stubova od kojih osam ima osmostraničnu osnovicu, a dva, koja su prislonjena uz sjeverozapadni zid džamije, imaju šest stranica. Dimenzije presjeka stubova iznose od 23x23 pa do 25x25 cm. Širina svake stranice iznosi prosječno 10 cm. Karakteristično je da pojedini stubovi trijema džamije imaju različite baze – kod nekih su baze četvorostranične, kod nekih osmostranične, a pojedini uopšte nemaju baza. Stubovi su međusobno povezani drvenom gredom. Između stubova su postavljeni prelomljeni (vitičasti) lukovi sa ispunom od dijagonalno složenih drvenih letvica sličnih drvenom mušepku. Centralnim dijelom prostora sofa dominira  profilisani kameni portal izvučen iz ravni džamijskog zida 30 cm. Širina ulaza u džamiju iznosi 1,23 metra. Kamene dovratnike, širine 25 i debljine 16 cm, povezuje nadvratnik sastavljen od pet kamenih blokova - pravilnih lučnih segmenata sa srednjim kamenom visine 34 i širine 30 cm sa gornje, odnosno 20 cm sa donje strane. Kameni prag džamije je visok 15 cm.

Iznad ulaza u džamiju se nalazi natpis u stihovima na arapskom jeziku uklesan u kamenu ploču veličine 70x40 cm. Tekst natpisa, mjestimično vokalizovan, smješten je u šest elipsastih polja, pisan nesh-pismom.Tekst natpisa već smo naveli u gornjem dijelu opisa.

Centralni molitveni prostor predstavlja kubus dimenzija 8,50x8,50 metara. Visina zida do krovnog vijenca iznosi približno 5,90  metara.

Uz cijeli sjeverozapadni zid postavljen je mahfil kome se pristupa preko stepeništa munare. Dimenzije mahfila iznose 8,50x2,64 metra. Sastoji se od dva pravougaona dijela postavljena uz sjeverni i zapadni ugao džamije. Dimenzije svakog pravougaonog dijela mahfila iznose 3,37x2,64 metra. Ova dva dijela međusobno su povezana pasarelom dimenzija 2,00x0,86 metara. Ukupna površina mahfila iznosi 20,0 m². Drvena konstrukcija mahfila se oslanja na hatulu postavljenu u sjeverozapadnom zidu i na konstrukciju  koju sačinjavaju kamene grede, debljine 15 cm, oslonjene na šest kamenih osmostraničnih stubova visine 2 metra. Stubovi su završeni jednostavnim kapitelom visine 14 cm. Ograda mahfila, visine 67 cm, takođe je od kamena, a njena debljina iznosi 7 cm. Gornja stranica ograde ima jednostavnu profilaciju. Pod mahfila  je daščani. Konstrukcija mahfila (gledano sa donje strane) bila je sakrivena drvenim daskama, dekorisanim geometrijskim ukrasima sačinjenim od niza drvenih letvica. Rubne daske su bile oslikane biljnim ornamentom. Prema načinu iscrtavanja, kao i vrsti ornamenta, dekoracija može da se datira u vrijeme izgradnje džamije. Dio mahfila smješten uz sjeverni ugao džamije u nekom ranijem periodu je urađen od betona (stubovi, grede i ograda).

Prostor mihraba ima širinu 2,00 m i visinu oko 3,20 metara. Izvučen je iz ravni zida za 15 cm. Profilisani okvir ima širinu od 56 cm, a sedmostrana mihrapska niša je široka 88 cm.

Kameni minber ima dimenzije 2,90x0,77 m sa visinom od približno 4,50 m (mjereno do vrha krova). Sastavljen je od tri dijela:

-     portala sa stepeništem i kamenom ogradom,

-     gornjeg dijela koji nose četiri stuba povezana vitičastim lukom i

-     bočnih trouglastih stranica.

Visina portala minbera iznosi 1,92 metra. Kamena ograda je profilisana, kao i dijelovi bočnih trouglastih ploha. Visina ograde iznosi 90 cm. U podnožju bočnih stranica se nalaze jedna veća i dvije manje niše završene plitkim vitičastim lukom. Veća niša, čija širina iznosi 50 cm, a visina 1,60 metara, predstavlja prolaz ispod minbera. Do 2004. godine ovaj prolaz je bio zatvoren drvenim mušepkom. Minber je bio bojen kao i ostali dijelovi džamije urađeni od kamena.

Ispod četvorovodnog krova džamije se nalazi potkonstrukcija u vidu osmougaone kupole. Osmougaona osnova formirana je pomoću dijagonalnih greda. Iz svakog ugla takve osmougaone osnove izlaze remenate, koje su na vrhu konstrukcije upete u tjemeni prsten. Na taj način je formirana kriškasta kupola koja je sa donje strane pokovana daskama. Prelaz iz ravne tavanice u kupolu je dodatno naglašen dekoracijom u vidu rešme (dekorisana čeona daska).

Prozorski otvori na džamiji su postavljeni u dva pojasa osim sa sjeverozapadne (ulazne) strane, gdje su gornji prozorski otvori pri nekoj od intervencija zazidani, ali su ostala vidljiva njihova mjesta. U prvom horizontalnom pojasu na svakoj od fasada džamije su postavljena po dva pravougaona prozorska otvora (dimenzija 90x146 cm/širina x visina). Prozori na jugoistočnom mihrapskom zidu su drugačiji od ostalih prozora, jer se na njima, iznad natprozornika, nalazi otvor svijetlih dimenzija 110x60 cm, iznad koga je izveden kameni prelomljeni luk. Tragovi tranzena nisu vidljivi. Kod ostalih prozorskih otvora do 2004. godine dio iznad prozora je bio zazidan i naglašen prelomljenim lukom izvedenim u malteru. U intervenciji koju su izvele džematlije po uzoru na prozorske otvore mihrapskog zida dio iznad ostalih prozora je probijen i izveden je svojevrstan prelomljeni luk. Svijetle dimenzije ovog novog elementa iznose 112x62 cm.

Prozorski okviri u enterijeru džamije su izvedeni od pješčara sa bogatijim i složenijim profilacijama. Na njima su vidljiva mjesta za postavljanje demira. Iz ovoga može da se zaključi da su ovi elementi prilikom neke od intervencija prebačeni u enterijer objekta (možda u vrijeme njene prve obnove) ili potiču sa neke druge džamije. Prozorski otvori na sofama su bogatije dekorisani od ostalih prozorskih otvora. Debljina kamenog okvira iznosi od 20 do 22 cm. Sa spoljne strane prozora su postavljeni demiri od kovanog gvožđa, a sa unutrašnje su bili postavljeni drveni kapci. Prozori drugog horizontalnog pojasa imaju dimenzije 88x178 cm (visina do tjemena luka), postavljeni su u istim vertikalnim osovinama kao i prozori prvog. Prozori imaju završetak, takođe, naglašen prelomljenim lukom. Sa obje strane prelomljeni luk je uvučen prosječno 5 cm u odnosu na ravan zida.

Zidovi džamije su urađeni od krečnjaka sa krečnim malterom kao vezivnim sredstvom i njihova debljina iznosi u prosjeku 75 cm. Sa spoljne strane zidovi su danas omalterisani produžno - cementnim malterom. U enterijeru zidovi su, takođe, omalterisani i okrečeni. Džamija je pokrivena četvorovodnim krovom. Pokrov je od pocinčanog lima, a krovna konstrukcija ispod pokrivača drvena. Izvorno džamija je bila pokrivena olovnim limom.

Visina kamene  munare bez alema iznosi 30 metara (Mulić, str. 178). Munara je izvedena od kamena, a sastoji se od postolja, poligonalnog (dvanaestostraničnog) tijela munare, šerefe, kace i završne kupe sa metalnim alemom. Šerefa nije dekorisana. U unutrašnjosti munare je postavljeno kameno stepenište. Pojedini blokovi su urađeni od sedre. Ulaz u munaru se nalazi u zapadnom uglu džamije.

 

Harem

 

U haremu džamije Mujezinović je pronašao dvadesetak nišana. Među njima se nalaze i nišani nad navodnim mezarom Junuz-čauša, za koga se pretpostavlja da je osnivač konjičke džamije. Na nišanima nema nikakvog natpisa. Urađeni su od mermera. Uzglavni nišan sa turbanom na prevoj visok je 1,25 metara, ima osnovu dimenzija 18x18 cm. Nožni nišan je izrađen u obliku stele visine 1,18 metara sa osnovom čije su dimenzije 32x10 cm. Na ovom nišanu je uklesana rozeta. Ovaj spomenik je najstariji u haremu.

 Natpise imaju sljedeći nišani: 

Nišan Ferhat-bega:

Na uzglavnom nišanu, koji ima formu ulemanskih nišana, uklesan je sljedeći natpis smješten sa dvije strane nišana.

„1255 (1839/40). (Bože) koji praštaš grijehe

i pokrivaš ljudske mane,

oprosti mi grijehe i pokrij moje mane tvojom milošću.

Umrli i upokojeni Ferhat-beg, sin Ahmed-bega.

Za njegovu dušu (prouči) Fatihu.

Kada mu je stigao poziv 'Vrati se' odazvao se sudiji svih robova (ljudi).

Predao je dušu…“

 

Nišan Derviš-paše (Dedage) Čengića[5] 

 

Nad grobom Čengića je masivan i ukrašen kameni sarkofag na koji su postavljena dva nišana. Uzglavni nišan je završen plitkim fesom i kićankom, a nožni je ukrašen lozom sa grozdovima. I na vrhu nožnog spomenika se nalazi ukrašeno ispupčenje. Spomenik se nalazi u posebnoj gvozdenoj ogradi. Na uzglavnom nišanu na dvije strane je uklesan sljedeći hronogram u pjesmi na turskom jeziku sa talik-pismom:

 

„On (Allah),

Ugledna ličnost, ešraf I hanedan live Gacka,

Njegova ekselencija, junak, Čengić Dede Paša,

Volio je potomstvo vjerovjesnika Mustafe (Muhameda) i pomagao vjeru.

Ovaj borac za vjeru u Hercegovini,

Najiskrenije se zalagao za unapređenje vjere.

Da bi pomogao u borbi, odlučio se i krenuo

Prema Nikšiću gdje se razbolio.

I ne izliječivši se predao je dušu,

A na smrtnom času

preporuči dvojici svojih sinova strpljivost

Taj iskreni i junačni borac.

 

Drugu polovinu kronograma čitaj na drugoj strani:

 

On (Allah)

Pogledaj moje stanje i iz njeg crpi pouku,

Pa nemoj imati pouzdanja u ovaj svijet,

Jer je on bez ikakve stalnosti i milosti,

Zato neka te život ne zavede i iskoristi ga na putu istine,

A na tom putu najbolje djelo je borba (na božjem putu).

Borbu je preporučivao i Allahov vjerovjesnik,

Djeco i prijatelji ne zanemarujte borbu,

Jer je borba...

Nakon ove preporuke izgovori Hu (Allah)

i predade dušu vječnosti,

..

Bože neka je Dedo-paši mjesto u dženetu Meva.

Godina 1292.“ (1874)

Ispod ovog natpisa je i sljedeći tekst u latinici:

 „Derviš-paša Čengić
Otomanski zborni zapovjednik
umro godine 1874.“

 

Ostali datirani nišani u groblju uz Čaršijsku džamiju pokazuju da su u haremu sahranjeni:

 -   Omer, sin Mula Mehmeda, umro 1252. hidžretske (1836/37) godine;

- Abdulah, sin hadži Mustafe Prohe, 1278. hidžretske (1861/62) godine;

-   Almasa, kći hadži Jusuf-age, 1278.hidžretske (1861/62) godine;

-  Fatima, kći Avdage Prohe, supruga Kadića Nedžib-efendije, umrla 1285. hidžretske (1868/69) godine.

Kao prateće objekte ove džamije Čelić i ostali autori navode medresu i mekteb. Medresa je bila smještena južno od džamije, van ograde harema, na mjestu današnje zgrade Medžlisa.

U haremu džamije uz istočni dvorišni zid džamije se nalazi nova česma  izvedena od kamena. Sastoji se od korita i tijela završenog šatorastim krovom. Na zidu česme se nalazi ploča sa upisanom godinom njene izgradnje (1987).

Džamija je, prema Mulićevom mišljenju, obnavljana 1633. godine. Džamija je i poslije toga više puta obnavljana.  

U vrijeme rata u Bosni i Hercegovini (1992-1995) džamija je više puta pogođena artiljerijskim granatama. Tom prilikom su bili oštećeni krovna konstrukcija i zidovi objekta, a munara je pogođena više puta direktnim hicima. Kasnije su rekonstruisani gornji dio munare i šerefe, objekat je omalterisan i okrečen, te  pokriven. Radove je finansirala IGASA – Svjetska islamska humanitarna organizacija iz Saudijske Arabije.

POPRAVCI I RESTAURATORSKI RADOVI

U periodu od 2004. do 2006. godine na objektu je izvršeno mnogo intervencija od kojih su neke narušile njegovu izvornost. U prvom redu to se odnosi na intervencije u enterijeru. Od posljednjeg obilaska lokacije i objekta (2004. godine) izvršeno je  sljedeće:

-  demontiran mahfil i skinuti dekorisani elementi; mahfil je kasnije vraćen ali bez dekoracija;

-   u enterijeru je izbetonirana greda iznad samog ulaza u objekat koja podupire mahfil;

-  iz nepoznatih razloga dodata je betonska greda na donji kameni okvir prozora koji se nalazi uz ulaz na munaru (jugozapadni zid džamije);

-  sa svih kamenih elemenata mihraba je skinuta boja; mihrab je prekrečen;

-  sa svih kamenih elemenata minbera je skinuta boja;

-  sa svih kamenih elemenata mahfila (horizontalne grede, stubovi, kapiteli, baze, ograda) je skinuta boja;

-   dio iznad natprozornika je probijen, izvedena konstrukcija luka sa drugačijom geometrijom od geometrije luka iz 2004. godine;

-   sva stolarija, osim ulaznih spoljnih vrata, zamijenjena je;

-   džamija je omalterisana u enterijeru i prekrečena.