TEKIJSKA (MEHMED ČAUŠEVA) DŽAMIJA

 

Džamiju je sagradio Muhamed-Mehmed-čauš, sin hadži Abdijin, koji je porijeklom iz Konjica. Za ovu džamiju je napisana vakufnama 1622. godine (hidžretske godine 1031).

Za podizanje ove zadužbine od svog imetka Mehmed-čauš je izdvojio 700 hiljada srebrnih akči. Pretpostavlja se da je od vakifa jedna polovina bila namijenjena za gradnju džamije, a druga za njeno izdržavanje (Mulić, 2003, str. 168).

Džamija je dobila naziv Tekijska zato što je uz nju postojala tekija helvetijskog reda, što je navedeno u vakufnami Mehmed-bega:

«U haremu Tekijske džamije će biti jedna kuhinja, drvarnica i tekija sa deset odjeljenja za siromahe i derviše. Tekija treba imati svoga starješinu (šejha).... »

Prevod natpisa na ploči koja se nalazi na ulazu džamije ispisan je u stihovima na turskom jeziku koji glasi:

Mehmed-beg tražeći Božije zadovoljstvo

Nije žalio truda ni imetka i podigao je ovo veliko djelo

Zato za dobrotvora dom učiniše svi anđeli nebeski

I rekoše džamiji kronogram:

«Neka je od Boga primljeno ovo dobro djelo».

1058/1648/1649/

(Mujezinović, 1998, str. 427-428)

Ne zna se tačna godina izgradnje Tekijske džamije u Konjicu, ali na osnovu podataka koji su pronađeni o tome postoje različita mišljenja pojedinih autora.            Neki od autora (Kreševljaković, Hasandedić, Mujezinović) tvrde da je prvu džamiju sagradio Hudoverdi[1] čauš 1579. godine, a Mulić smatra da on nema veze sa Tekijskom džamijom.

Vakufnama Muhameda-čauša je napisana 1622. godine, a kao godina izgradnje džamije na natpisu koji se nalazi na njoj je 1648. Vremenska razlika između godine nastajanja vakufname i godine navedene na natpisu iznosi 27 godina. O tome je Mujezinović napisao sljedeće:

«S obzirom da je sačuvana vakufnama iz koje saznajemo da je Tekijska džamija podignuta 1579. godine, možemo tvrditi da se natpis na tarihu odnosi na njenu opravku koja je bila većih razmjera. Vjerovatno je prva džamija koju je sagradio carski čauš (Hudoverdi čauš) Mehmed, koji je po predanju bio iz Konjica, izgorjela ili na neki drugi način porušena, pa ju je ponovo sagradio Mehmed-beg 1648/1649. godine»  (Mujezinović, 1998, str. 427-428).

Prema Mulićevom mišljenju, džamija je najvjerovatnije sagrađena između 1622. i 1648/49. godine. Mulić pretpostavlja da su, nakon dužeg niza godina od izgradnje džamije, vjernici odlučili da u znak zahvalnosti podignu pomen-ploču Mehmedu-čaušu i na ploči naveli godinu kada su ploču postavili.

Godine 1848. Ali-paša Rizvanbegović je obnovio Tekijsku džamiju.

Godine 1917. austrougarske vlasti su skinule olovni pokrov sa džamijske kupole, a 1922. godine džamija je ponovo obnovljena (Bajić, 1999, str. 23).

Usljed bombardovanja 1944. godine, džamija je bila oštećena (Bajić, 1999, str. 23).

U toku rata u Bosni i Hercegovini 1992-1995. godine objekat je pretrpio dvadesetak direktnih pogodaka, i to u munaru, kupolu i bočne zidove (podatak dobiven od predstavnika IVZ Konjic).

           

Opis

        

Tekijska (Muhamed-čauševa) džamija je jedina potkupolna džamija u Konjicu.

Tekijska džamija pripada tipološkoj grupi jednoprostornih potkupolnih džamija. Džamija ima centralni molitveni prostor koji je natkriven kupolom, natkrivene spoljne sofe i vitku kamenu munaru. U džamiju se ulazi preko poluotvorenih kamenih sofa koje imaju drveni pod. Dimenzije sofa su 13,35 X 4,20 m. Sofe su natkrivene kosim trostrešnim krovom čiji je pokrov bakreni lim. Izvorno, i kupola i sofe su bile pokrivene olovnim limom. Krov trijema se oslanja na dvanaest drvenih stubova. Stubovi imaju dimenzije oko 18 X 18 cm i oslanjaju se direktno na kamen sofa, čija je visina otprilike 60 cm.

Spoljni gabariti džamije su oko 10,0 m X 10,0 m bez sofa. Unutrašnji centralni prostor džamije ima približno kvadratnu osnovu dimenzija oko 8,20 X 8,20 m. Zidovi su kameni, debljine otprilike 80 cm, malterisani iznutra  i izvana.

Svi volumeni spoljnog oblika džamije završeni su profilisanim  kamenim vijencima koji se javljaju na mjestima na kojim je pokrov prepušten preko vertikalne ravni zida. Sve kupole, kosi krovovi, opšavi, kao i krov munare na ovoj džamiji su prekriveni bakrenim limom.

Kupola leži na osmougaonom tamburu. Prelaz iz kvadratne osnove u tambur ostvaren je preko četiri trompe. Svaka trompa se sastoji od tri kriške koje su na vrhu naglašene lukom. Ovi lukovi zajedno sa četiri slijepa luka čine friz lukova i nalaze se u zoni ispod tambura. U svakom slijepom luku nalazi se po jedan okulus. Sa unutrašnje strane tambur ima ovalni oblik, a njegova spoljna strana ima osmougaonu formu. U svakom polju tambura nalazi se po jedan prozor, ukupno osam prozora. Zidovi osmougaonog tambura na uglovima, sa spoljne strane, ojačani su pilastrima.

Sve unutrašnje zidne površine džamije su malterisane i bojene, i to žutom, svijetložutom, bijelom, zelenom i svijetlozelenom bojom, a kupola plavom bojom[2].

Izvorno, pod u džamiji je bio izrađen od kamenih ploča, a 1922. godine je zamijenjen drvenim. Današnji pod je daščani i skoro postavljen (podatak dobiven od predstavnika IVZ Konjic).

Mihrab Tekijske džamije se nalazi na jugoistočnom zidu džamije okrenut prema kibli. Širina mihraba je otprilike 2,10 m, sastoji se od polukružne mihrapske niše čiji prečnik iznosi 50 cm, a njegova visina (od poda džamije do vrha mihrapske krune) iznosi oko 3,20 m. Otvor niše se stepenasto završava stalaktitnim ukrasima poredanim u pet pojaseva. Stalaktitni ukrasi se postepeno sužavaju, tako da zatvaraju udubljenje niše i završavaju se mihrapskom krunom na vrhu. Mihrapska niša je sa tri strane uokvirena kamenim ramom koji je, u odnosu na ravan džamijskog zida, izvučen za otprilike 20 cm. Njegova širina iznosi oko 30 cm, a visina oko 3,85 m. Ram i donji dio mihrapske niše su bojeni tamnozelenom bojom. Između kamenog rama i mihrapske niše je polje bojeno svijetlozelenom bojom bez dekoracije. Ovaj dio je odvojen od prostora niše profilisanim kamenim vijencem, širine 25 cm, bojenim tamnozelenom bojom.

Minber se nalazi na jugoistočnom zidu džamije, i to desno od mihraba. Od mihraba je udaljen 1,25 m, a od jugozapadnog zida 0,95 m. Dimenzije minbera su: dužina oko  2,90 m, širina oko 0,75 m, a visina sa alemom na vrhu iznosi otprilike 6,15 m. Minber je izrađen od kamena i sastoji se od ulaznog dijela koji čine masivni ram, kameno stepenište i baldahin sa piramidalnim krovom. Krov minbera nosi osmougaoni tambur koji se oslanja na četiri drvena stubića koji su povezani prelomljenim lukovima. Stepenište se sastoji od 10 -12 stepenika sa podestom ili pijedestalom na vrhu. Sa obje strane minberskog stepeništa nalazi se visoka kamena ograda koja ima dekoraciju - geometrijske otvore sa strane i masivni rukohvat. Sa bočnih strana stepenište je zatvoreno, a ispod ćursa je otvor za prolaz. Minber je bojen naizmjenično bijelom i svijetlozelenom bojom.

  Mahfil Tekijske džamije zauzima cijeli prostor sjeverozapadnog zida, iznad ulaznih vrata. Njegova konstrukcija je drvena i oslonjena je na dva pravougaona drvena stuba, čije dimenzije iznose otprilike 15x13 cm. Dimenzije mahfila su: dužina oko 8,20 m, a širina oko 2,60 m. Pod mahfila je daščani. Ograda mahfila je drvena i njena visina iznosi otprilike 80 cm. Na mahfil se ulazi preko uskih zavojitih stepenika munare.           

Na džamiji se nalazi ukupno 26 prozora, raspoređenih na sve četiri fasade objekta, koji su postavljeni u četiri nivoa. U donjem nivou objekta nalazi se 8 dvokrilnih prozora raspoređenih tako da se na svakoj fasadi nalaze po dva prozora. Prozori su pravougaoni, drveni, novije izrade, napravljeni od drveta munike i bojeni prirodnom zaštitnom bojom. Dimenzije ovih prozora iznose oko 90 h 145 cm. Ovi prozori imaju kameni ram debljine oko 23 cm i prelomljeni luk u gornjem dijelu. Na prozorima donjeg nivoa, osim prozora koji se nalaze na jugoistočnoj (mihrapskoj) strani, sačuvani su stari drveni kapci koji se nalaze na unutrašnjoj strani. Kapci su izrađeni od punog orahovog drveta u tri polja a u prostoru između polja se nalaze gvozdeni ukrasi u obliku toka. Svi prozori donjeg nivoa imaju demire sa čvorovima izrađene od kovanog gvožđa.

U drugom nivou nalazi se 6 jednokrilnih prozora koji su postavljeni u istoj osovini kao i prozori donjeg nivoa. Raspoređeni su tako da se na svakoj fasadi, osim sjeverozapadnoj, nalaze po dva prozora. Gornji dio prozora ima oblik svoda.  Izrađeni su od drveta munike, novije su izrade, bojeni prirodnom zaštitnom bojom. Ispod lučnog dijela u prozorskoj niši nalaze se ukrutne grede. Ovi prozori su manjih dimenzija nego prozori donjeg nivoa, ali su gotovo istih dimenzija i oblika kao i prozori koji se nalaze na tamburu. Iznad ovih prozora drugog nivoa smješteni su okrugli prozori, okulusi. Njih ima ukupno četiri, i to na svakoj fasadi po jedan okulus. Na tamburu se nalazi osam prozora koji završavaju lučno. Ovi prozori imaju ukrutnu gredu ispod prelomljenog luka.

Portal džamije je jednostavan, izvučen u odnosu na sjeverozapadni zid oko 40 cm. Portal se sastoji od punih hrastovih dvokrilnih vrata koja su pravougaonog oblika. Vrata su uokvirena lučnim kamenim ramom debljine oko 28 cm. Njihova širina iznosi otprilike 2,25 m, a visina 2,20 m. Iznad vrata se nalazi kamena tabla veličine 72 h 45 cm sa natpisom.

Visoka vitka dvanaestostrana kamena munara prigrađena je desno od ulaza u džamiju, uz njen jugozapadni zid. Munara je visoka oko 36 m. Građena je od kamena sedre, malterisana i bojena bijelom bojom. U munaru se ulazi  iz molitvenog dijela prostora džamije, i to na dijelu ispod mahfila, na jugozapadnom zidu. Baza munare je poligonalne osnove. Prelaz sa baze na tijelo munare je izveden u vidu trapezoidne prizme sa plitkim  profilisanim kamenim vijencem i romboidnim ukrasima koji su bojeni zelenom bojom.  Munara ima šerefe čija je ograda kamena. Krov munare je u obliku kupe i prekriven je bakrenim limom (izvorno olovnim). Na vrhu munare je alem, izrađen od bakra.

Sjeveroistočno od džamijskog objekta nalazi se manji noviji objekat abdesthane. To je prizemni objekat dimenzija oko 2,50 h 7,00 m koji je sagrađen 2003. godine.

Dvorište džamije je ograđeno kamenim zidom prosječne visine oko 2,0 m, i to sa dvije strane. Duža strana graniči sa Ulicom dr Safeta Mulića, a na kraćoj sjeveroistočnoj strani nalazi se kapija kroz koju se ulazi u džamijski prostor.

 

Harem uz Tekijsku džamiju

 

Harem uz Tekijsku džamiju se nalazi jugozapadno od objekta džamije. Prema Mujezinovićevom mišljenju, u groblju pored Tekijske džamije nalazilo se pedesetak nišana manjih dimenzija dosta jednostavne obrade, bez oznaka, a većina ih je bila i bez natpisa.

          Nišani sa epitafima, jednostavnim kratkim tekstovima, pokazuju da su tu sahranjeni:

-  Ismail, sin Alije, umro 1237. (1821/22)

-  Mula Mehmed, sin Osmana Alagića, 1264. (1847/48)

-  Ago Alagić, sin Džafera, 1271. (1854/55)

-  Dževahira, kći Mula Saliha, 1293. (1876)

-  Hadži Muhamed Alagić, 1318. (1900)

(Mujezinović, 1998, str. 428).

         Danas u haremu Tekijske džamije ima oko dvadeset nišana manjih dimenzija jednostavne izrade bez natpisa.

   Prostornim planom Bosne i Hercegovine do 2002. godine Tekijska džamija u Konjicu je evidentirana kao spomenik III kategorije.

 

Konzervatorsko-restauratorski radovi

 

Na Tekijskoj džamiji su vršene intervencije u nekoliko navrata:

§         Godine 1848. Ali-paša Rizvanbegović je obnovio Tekijsku džamiju;

§         Godine 1917. austrougarske vlasti su skinule olovni pokrov sa džamijske kupole;

§         Godine 1922. džamija je obnovljena a kameni pod zamijenjen drvenim. Tada je i kupola prekrivena limom;

§         Godine 1934. nabujala rijeka Neretva je odnijela donji haremski zid i oštetila džamijski zid;

§         Godine 1944. džamija je bila oštećena usljed bombardovanja;

§         Godine 1965. Zavod za zaštitu spomenika Mostar izvršio je restauraciju ulaznog trijema (prostor sofa) i popravio dvorišni zid.

        U toku rata u Bosni i Hercegovini 1992-1995. godine objekat je pretrpio dvadesetak direktnih pogodaka, i to u munaru, kupolu i bočne zidove.

Od 1999. do 2004. godine vršene su veće popravke na džamiji, a sanirana su oštećenja koja su nastala usljed njenog granatiranja:

§         zamijenjen je postojeći olovni lim bakrenim na kupoli, trostrešnom trijemu, munari, kao i na svim opšavima na objektu,

§         obnovljena je fasada i obojen enterijer,

§         postavljen je novi daščani pod u džamiji,

§         zamijenjena je postojeća borova stolarija novom od munikova drveta,

§         postavljena su dvokrilna vrata od bijelog bora na ulazu u džamiju,

§         postavljena su nova dvokrilna hrastova vrata u trijemu džamije,

§         ustakljen je trijem (prostor sofa),

§         izgrađen je prizemni objekat abdesthane sa toaletom u dvorištu džamije.

Evidentni su negativni spoljni uticaji za vrijeme kišnog perioda koji mogu da ugroze spomenik. Tada se poveća nivo rijeke Neretve, koja poplavi harem i  time ugrožava objekat džamije.

 

* * *

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika  svojim odlukama  Repovačku, Čaršijsku i Tekijsku džamiju proglasila je nacionalnim spomenikom  Bosne i Hercegovine. Na nacionalni spomenik primjenjuju se mjere zaštite utvrđene Zakonom o sprovođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika uspostavljene shodno Aneksu 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (“Službene novine Federacije BiH” br. 2/02, 27/02 i 6/04).

 

Tekijska džamija s naseljem Orašje

 Od početka XX stoljeća hatibi u imami ove džamije bili su:

v     Salihbegović Mustafa ef. Rodom  iz Visokog. Umro je oko 1925. godine.
v     Džumhur hadži hafiz Smail ef. (umro 1934)
v     Alagić Ibrahim ef. (umro 1923)
v     Džumhur Ahmed ef., dugogodišnji muallim ženskog (Karađozbegova) mekteba u Konjicu. Umro u 80 godini života 22. 06. 1934. godine.
v     Rustempašić Rustem ef., muderiz konjičke medrese, rodom iz Odžaka (Bugojno). Umro u Mostaru 12. 10. 1964. godine.
v     Sofo Muhamed ef., sin hadži Osmanage iz Konjica.
v     Kasim ef. Ibrahimkadić, rodom iz okoline Tešnja. Imam je bio za vrijeme rata.Umro je 16. 10.1977. godine.
v     Salih ef. Bajrić, rodom iz Vukovlja (Tuzla).
v     Bajro ef. Perva, bio imam od 1978 do 1980. godine
v     Mujić ef. Hasib
v     Safet ef. Karaman
v     Omer ef. Mulamehmedović,.
v     Salih ef. Nefer.